Między XVI a XIX wiekiem społeczności na przedgórzu Karpat budowały swoje cerkwie z poziomo układanych bali, bez gwoździ, kryte gontem, z dzwonnicą stojącą osobno. Szesnaście z nich, osiem na Ukrainie i osiem w Polsce, wpisano w 2013 roku na listę UNESCO jako drewniane cerkwie regionu karpackiego.
Typy
Wyróżnia się cztery tradycje regionalne. Typ huculski jest na planie krzyża z jedną centralną kopułą. Typ bojkowski piętrzy trzy kondygnacje cofających się dachów nad trzema pomieszczeniami, dając nie do pomylenia schodkową sylwetkę. Typ łemkowski stawia wysoką wieżę nad wejściem. Typ halicki jest najprostszy i najstarszy w formie. Wszystkie mają tę samą logikę wnętrza: babiniec, nawa i sanktuarium za ikonostasem.
Gdzie je zobaczyć
Ukraińskie obiekty UNESCO rozrzucone są po obwodach lwowskim, iwanofrankiwskim i zakarpackim: Drohobycz, Potylicz, Rohatyn, Żółkiew, Matków, Użok, Jasinia i Niżny Werbiż. Drohobycz z cerkwią świętego Jerzego, przeniesioną tu w XV wieku i pokrytą wewnątrz szesnastowiecznymi malowidłami, jest najłatwiej dostępny ze Lwowa. Wiele z nich jest zamkniętych, a klucz trzyma ktoś we wsi, co też należy do doświadczenia.
Poczajów
Nie drewniana, ale konieczna: Ławra Poczajowska w obwodzie tarnopolskim jest drugim co do wielkości monasterem prawosławnym Ukrainy, barokowym zespołem na wzgórzu widocznym z trzydziestu kilometrów, założonym przez mnichów uciekających przed najazdem mongolskim w 1240 roku.
Skanseny
Jeśli objazd po wsiach jest niewykonalny, skanseny zbierają budynki w jednym miejscu: Pyrohiw pod Kijowem ma około 300 obiektów z wszystkich regionów, w tym kilka cerkwi, a lwowski Szewczenkowski Haj ponad sto.
Zagrożenie
Drewniane cerkwie płoną. W ostatnich dekadach kilka wpisanych i niewpisanych spłonęło, zwykle od instalacji elektrycznej albo świec, a zabezpieczenia przeciwpożarowe wprowadzone po wpisie UNESCO nie objęły wszystkich. Inne ucierpiały od dobrych intencji przy remontach, gdy gont zastępowano blachą.
Praktyka
Do porządnego objazdu potrzebny jest samochód; wsie nie leżą na jednej trasie. Pytaj przed fotografowaniem wnętrz, ubieraj się skromnie i pamiętaj, że to w większości czynne cerkwie parafialne z nabożeństwami w niedzielne poranki.
Bez gwoździa
Konstrukcja opiera się na wieńcach bali łączonych na zamek w narożach, a ciężar dachu i kopuły spina się bez elementów metalowych. Dzięki temu budynek pracuje razem z drewnem, które przez stulecia się kurczy i pęcznieje, i dlatego cerkwie przetrwały tam, gdzie murowane kościoły pękały po trzęsieniach i osiadaniu gruntu.